Inhoudelijke lezingen werden afgewisseld met interactieve, betrokken discussies met het publiek, onder leiding van Peter van der Geer. De setting voor de conferentie was de verbouwde jaren ’30 school midden in de Utrechtse volkswijk Zuilen waar jongeren gestimuleerd worden weer aan het arbeidsproces deel te nemen door verborgen horecatalenten te ontwikkelen.
Halim El Madkouri (programmamanager Rechtsstaat, Religie en Samenleving bij FORUM) liet aan de hand van de casus Mercatorplein zien welke effecten maatschappelijke spanningen kunnen hebben als er niet effectief op ingespeeld wordt. Twee jaar na de aanslagen op de Twin Towers in New York en ruim een jaar na de moord op Pim Fortuyn werd Driss Arbib in 2003, in een eethuis aan het Mercatorplein in Amsterdam door een politieagent neergeschoten. Kort daarna overleed hij aan zijn verwondingen. De dood van Arbib leidde tot onrust in Amsterdam West, maar ook daarbuiten. Ook in de media werd heftig gereageerd. El Madkouri liet aan de hand van deze casus zien welke lessen FORUM getrokken heeft in het dempen van maatschappelijke spanningen. De-escalerende inspanningen richtten zich op het beïnvloeden van de beeldvorming, het mobiliseren van positieve en de-politiserende krachten in de wijk, het bieden van ruimte aan emoties bij betrokkenen en op een goede communicatie door de gemeente.
Hoewel de kans op en de gevolgen van sociale instabiliteit door een sociale calamiteit veel groter is, zijn gemeenten hier veel minder goed op voorbereid dan op (de gevolgen van) fysieke rampen. El Madkouri eindigde dan ook met het benadrukken van het belang van een goede voorbereiding op lokale maatschappelijke spanningen, en de ondersteunende rol die FORUM daarbij kan bieden. Met als doel om samen de bouwstenen te leggen voor sociale stabiliteit, een belangrijke voorwaarde voor onze democratische rechtsstaat.
De jarenlange ervaring met het dempen van maatschappelijke spanningen heeft geleid tot de handleiding ‘Bouwstenen voor sociale stabiliteit’. Deze bevat achtergronden, een concreet stappenplan en handzame checklists. Het Actieteam van FORUM is voor concrete ondersteuning in te schakelen in geval van maatschappelijke spanningen.
Prof. Dr. Otto Adang (gedragswetenschapper en lector Openbare Orde en Gevaarbeheersing aan de Politieacademie) ging in op de factoren die bijdragen aan escalatie van lokale maatschappelijke spanningen. Hij sloeg hierbij de brug met de actualiteiten zoals de rellen in Londen van augustus 2011 en hij vergeleek de Nederlandse situatie met die in andere landen.
Hij stelde zich de vraag waarom we in Nederland geen grootschalige etnische rellen kennen. Doen we iets goed in Nederland of hebben we gewoon geluk gehad?
De factoren die de kans op escalatie beïnvloeden zijn onder te verdelen in structurele, relationele en operationele factoren. Uit onderzoek van de politieacademie blijkt dat Nederland beperkte cumulatie kent van etnisch gerelateerde risicofactoren (structurele factor). Gebiedsgebonden beleid, gericht op sociale cohesie en terugdringen van achterstanden draagt in Nederland met vallen en opstaan bij aan minder conflictueuze relaties dan bijvoorbeeld Engeland (relationele factor). De combinatie van preventieve en repressieve maatregelen blijkt cruciaal om rellen te voorkomen (operationele factor). Kennelijk doen we iets goed en hebben we niet alleen geluk gehad. Dat wil echter niet zeggen dat we rustig achteruit kunnen leunen. Er zijn wel degelijk situaties van maatschappelijke onrust geweest (de Miro rellen, Enschede, 1996 - rellen in de Graafsewijk in Den Bosch, 2000 en 2005, rellen in Ondiep, Utrecht 2007). Deze hadden echter geen etnische component. Het voorkomen van grootschalige maatschappelijke spanningen in de toekomst vraagt continu aandacht en inspanning. De vraag of de huidige bezuinigingen hierop van invloed kunnen zijn wordt bewaard voor de discussie later op de middag.
Het publiek, bestaande uit beleidsmakers, ambtenaren van gemeenten en ministeries, medewerkers van welzijnsorganisaties, politie en andere lokale partners, waren met name geïnteresseerd in oplossingen. Adang noemde verschillende effectieve interventies. Expliciete aandacht voor het relationele aspect door het onderkennen van gespannen en vijandige relaties. Het herkennen, signaleren en vermijden van gebeurtenissen die verontwaardiging oproepen. Het bieden van ruimte om uiting te geven aan gevoelens van verontwaardiging op niet-gewelddadige manier. Zorg voor veiligheid, zodat zelfverdediging geen argument kan worden.
Adang benadrukt dat de resultaten uit het onderzoek van de Politieacademie verder vormgegeven moeten worden in een praktijkgerichte aanpak. De handleiding ‘Bouwstenen voor sociale stabiliteit’ sluit aan op de bevindingen uit zijn onderzoek en is daarmee een voorbeeld van hoe maatschappelijke spanningen in de praktijk tegengegaan kunnen worden. Met name de aandacht voor preventieve maatregelen en nazorg en verankering in de handleiding bieden kansen. Adang voegt toe dat een proces van verzoening belangrijk is nadat er spanningen zijn geweest.
Er werd actief gediscussieerd over de rol van goede sleutelfiguren. Hoe vind je goede sleutelfiguren met moreel gezag? Hoe zet je deze mensen in zonder ze te zwaar te belasten en zonder de inzet van sleutelfiguren te instrumentaliseren? ‘Sleutelfiguren maak je niet, die vind je’ was een van de opmerkingen uit het publiek. De vraag of bezuinigingen tot meer maatschappelijke spanningen leiden was stof voor veel discussie. Deelnemers werd gevraagd van plaats te wisselen als ze het met de stelling eens waren. Een overgrote meerderheid moest op zoek naar een andere stoel. Door de bezuinigingen is er volgens hen minder ruimte voor preventieve, duurzame maatregelen en beperkt het werk zich tot brandjes blussen. De paar tegenstanders van de stelling gaven aan dat volgens hen geen geld nodig is om aandacht te kunnen besteden aan mensen. Het gaat erom dat kritisch gekeken wordt waar het geld aan besteed wordt. Mevrouw Jorritsma stelde de vraag of de overheid in het verleden niet teveel uit handen heeft genomen van de burgers. Daarnaast kwam de rol van de media ter sprake en werd gezocht naar mogelijkheden voor organisaties om buiten de kaders en de grenzen van hun eigen verantwoordelijkheid te denken. Het centraal stellen van het probleem in plaats van de eigen rol.
Annemarie Jorritsma (Voorzitter Vereniging Nederlandse Gemeenten) nam het eerste exemplaar van de handleiding in ontvangst. Ze bedankte FORUM voor het ontwikkelen van de handleiding en de bijbehorende aanpak en benadrukte dat gemeenten niet in hun eentje kunnen zorg dragen voor de sociale stabiliteit. Een belangrijk punt in de handleiding is volgens haar dan ook de nadruk op de samenwerking tussen gemeenten, lokale partnerorganisaties maar met name de burgers in de wijk. Actief burgerschap is volgens haar een kernbegrip in het tegengaan van maatschappelijke spanningen. De samenwerking met sleutelfiguren in de wijk, zoals in de handleiding omschreven, geeft hier handen en voeten aan. Tot slot noemde Jorritsma de ontwikkeling dat specifiek beleid steeds meer plaatsmaakt voor generiek beleid. De handleiding is in haar ogen een mooi voorbeeld van een product dat past binnen het generieke veiligheidsbeleid, zonder het specifieke uit het oog te verliezen.
|