Opinieleiders die openlijk tornen aan de onafhankelijke rechtspraak. Parlementen waar steeds ruwere taal wordt geuit. Staatshoofden die de democratische rechtsstaat als een contradictio in terminis zien… Het verbond tussen rechtsstaat en democratie verkeert in zwaar weer, meent rechtsfilosoof René Foqué. En dat heeft alles te maken met het opkomende populisme in Europa − in een tijd die beheerst wordt door incidentenpolitiek, ‘onmiddellijkheid’, de logica van het marktdenken.
Foqué neemt ons mee naar het antieke Athene en laat zien hoe rechtsstaat en democratie van oudsher verweven zijn: door de gelijkwaardigheid van allen voor en door de wet. We stuiten er op een diepe afkeer van hubris: het respectloos benaderen van de ander in woord en gedrag. Maar waar we ook veel van op kunnen steken, is paideia: door onderwijs en cultuur zijn mensen tot actieve burgers te verheffen, die meedenken over het algemeen belang – ook op de lángere termijn.
Via Kant en Montesquieu, twee grote ‘denkers in evenwicht’, teruggekeerd in onze tijd constateert René Foqué dat veel uit balans is. Niet alleen staat de rechterlijke macht onder groeiende druk, ook dreigt de politiek zijn representatieve rol te verliezen terwijl dat verre van gecompenseerd wordt door participerende burgers. Deze scheve verhouding maakt de democratische rechtsstaat tot een steeds onrustiger bezit, is de conclusie. Maar: de auteur van dit boeiende essay geeft ook wegen aan naar herstel van een duurzaam evenwicht.
In de FORUM project Rechtsstaatlezing/Nacht van de Rechtsstaat verschenen eveneens de volgende publicaties:
Leve de rechtsstaat!
Reflecties op de rechtsstaat in een dynamische samenleving
(2010)
Deze bundel biedt een grote verscheidenheid aan verhalen over de rechtsstaat vanuit het perspectief van wetenschappers, journalisten, essayisten, bestuurders en (roman)schrijvers. De bundel bevat zowel lichtvoetige verhalen als doorwrochte wetenschappelijke verhandelingen, zowel fictieve bijdragen als essays, doorspekt met voorbeelden uit de realiteit. De bijdragen zijn afzonderlijk te lezen, maar in samenhang en confrontatie met elkaar leveren ze een rijk palet op aan levende zorgen, opvattingen en perspectieven op de rechtsstaat.
Met bijdragen van:
- De rechtsstaat: nog steeds geen rustig bezit – Sadik Harchaoui
- Vrijheid kan niet zonder deugd - Hans Goslinga
- Salman Rushdie en de rechtsstaat in de 21ste eeuw - Paul Cliteur
- De rechtsstaat in de 21ste eeuw - Frank Ankersmit
- De gespannen verhouding tussen mensenrechten en rechtsstaat – Thierry Baudet
- Rechtsstaat en religieus fundamentalisme - Fouad Laroui
- Terroristen en de rechtsstaat: ze kunnen niet met en ze kunnen niet zonder – Beatrice de Graaf
- Over nieuwe heren en oude wetten - Peter Rehwinkel
- Twee gezichten van de rechtsstaat - Bas Heijne
- Keihard aanpakken - Peter Giesen
- Eenzame opsluiting - Thomas Blondeau
- Recht en macht - Manon Uphoff
lees meer en bestellen
De rechtsstaat: een oase of fata morgana?
Gerard Spong
(2012)
Is de Nederlandse rechtsstaat een oase of een fata morgana? Hoewel we volgens Gerard Spong onze zegeningen mogen tellen, betoogt hij aan de hand van uiteenlopende voorbeelden dat er op deze rechtsstaat ook voldoende op en aan te merken is. Zo is de strafrechtelijke immuniteit van de staat, die bijvoorbeeld de vervolging van nalatige overheden bij rampen onmogelijk maakt, Spong een doorn in het oog. Net als het tegemoetkomen aan de gewetensbezwaren van weigerambtenaren of het in zijn ogen gebrekkige optreden tegen haatzaaien.
In zijn essay gaat Spong ook in op verschillende ontwikkelingen die volgens hem ondermijnend zijn voor de rechtsstaat, zoals bezuinigingen op de rechtsbijstand of de rechterlijke macht, privatisering, de opkomende managementcultuur en de politisering van de rechtspraak: het ‘virus van de afbraak van de rechtsstaat’ dreigt overal. Onder verwijzing naar de tolerantiebrieven van John Locke en een Geuzenpenning met het opschrift ‘Liver Turc dan paus’ (‘Liever Turks dan paaps’) hekelt Spong het in zijn opvatting op veel gebieden met een rechtsstaat onverenigbare intolerante klimaat. De rechtsstaat is geen vanzelfsprekendheid, maar moet ook nu hard bevochten worden.
lees meer & bestellen
|